Dogru kaynak Dogru kaynak Video Dogru kaynak Dogru kaynak

ÇEKİRDEK FİZİĞİ

dogrukaynak Ödev-Ders » Fizik » ÇEKİRDEK FİZİĞİ
Hit : 1305
Tarih : 12 Ekim 2010 18:19
Yükleyen : Paylasimci
Oy Ver (0/1119) :
ÇEKİRDEK FİZİĞİ
BÖLÜM-1 -GİRİŞ
BÖLÜM-2-LEPTONLAR, ELEKTROMANYETİK VE ZAYIF
ETKİLEŞMELER
BÖLÜM-3-NÜKLEONLAR VE GÜÇLÜ ETKİLEŞME
BÖLÜM-4-ÇEKİRDEK BÜYÜKLÜKLERİ VE KÜTLELERİ
BÖLÜM-5-ÇEKİRDEĞİN TABAN DURUM ÖZELLİKLERİ; KABUK
MODELİ
BÖLÜM-6-ALFA BOZUNMASI VE KENDİLİĞİNDEN BÖLÜNME
BÖLÜM-7-ÇEKİRDEKLERİN UYARILMIŞ DURUMLARI
BÖLÜM-8-ÇEKİRDEK TEPKİMELERİ
BÖLÜM-9-ÇEKİRDEK BÖLÜNMESİNDEN GELEN GÜÇ
BÖLÜM-10-ÇEKİRDEK BİRLEŞMESİ (FÜZYON)
BÖLÜM-11-YILDIZLARDA ÇEKİRDEK SENTEZİ (NÜKLEOSENTEZ)
BÖLÜM-12-BETA VE GAMA BOZUNUMU
BÖLÜM-13-ENERJİK PARÇACIKLARIN MADDELERDEN GEÇİŞİ
BÖLÜM-14-RADYASYON SAYAÇLARI VE KÜTLE
SPEKTROMETRELERİ
ÇEKİRDEK FİZİĞİ-1
BÖLÜM-1
GİRİŞ
Atomları oluşturan çekirdek ve elektronlar, yüksüz bir atomda birbirlerini elektriksel
olarak dengelerler. Nötral bir atomun kütlece %99undan fazlası çekirdekten oluşur.
1932de Chadwikin nötronu keşfetmesinden sonra, atom numarası Z olan bir çekirdeğin, Z
tane protondan ve N tane nötrondan oluştuğu kabul edilmiştir. O zamanlar proton ve nötronun
temel parçacık olduğu düşünülüyordu. Oysa bugün, proton ve nötronların temel parçacık
olmadıkları, başka parçacıklardan oluştuklarının biliyoruz.
1) FERMİYONLAR VE BOZONLAR
Temel parçacıklar fermiyonlar ve bozonlar olarak sınıflandırılır. Fermiyonlar Pauli
dışarılama ilkesine uyan parçacıklardır. Bunlar ±1/2 , ±3/2, ±5/2…gibi spini buçuklu olan
parçacıklardır. Fermiyonlar, istatistik mekaniğin Fermi-Dirac istatistiğine uyarlar. Elektron,
proton, nötron birer fermiyondur.
Bozonlar Pauli dışarılama ilkesine uymazlar. Bunların spinleri 0, ±1, ±2, ±3…gibi tamsayılı
olan parçacıklardır ve Bose-Einstein istatistiğine uyarlar.
Fermiyonları temsil eden dalga fonksiyonları simetrik, bozonları temsil edenler
antisimetriktir.
2) DOĞANIN PARÇACIK FİZİĞİ GÖZÜYLE BETİMLENMESİ
Temel parçacık fiziği, dünyayı kaynakları yine kendileri olan alanlar yoluyla etkileşen
temel fermiyonlar cinsinden betimler. Etkileşme alanlarıyla ilintili olan parçacıklar ise
bozondur. Doğada dört etkileşme alanı tipi söz konusudur. Bu kuvvetler , bunların bozonları:
Etkileşme alanı Bozon Spin
Kütleçekimi alanı “Gravitonlar” 2
Zayıf alan W+, W-, Z parçacıkları 1
Elektromanyetik alan Fotonlar 1
Kuvvetli etkileşme alanı “Gluonlar” 1
gibidir. Bunlardan kütleçekim alanı çok zayıf olup yoğun kütleli yıldızlarda etkindir.
Fermiyonları iki sınıfa ayırmak mümkündür. Bunlar; kuvvetli etkileşmelerde yer alamayan
leptonlar ve tüm etkileşmelerde yer alan hadronlardır.
3) KORUNUM YASALARI VE SİMETRİLER; PARİTE
Doğada enerji, çizgisel momentum, açısal momentum, elektrik yükü, lepton ve baryon
sayıları, istatistik davranış türü, parite, CPT (yük.uzay paritesi.zaman)… gibi korunum
yasaları vardır. Yalıtılmış bir sistemin toplam enerjisi zamanla değişmez. Ayrıca, bu sistemin
çizgisel ve açısal momentumu da zamana göre sabit kalır. Tüm bu korunum yasaları genel
olarak “uzay zamanın simetrilerinin” sonuçlarıdır. Çizgisel momentum korunumu uzayın
homojenliğinden, açısal momentumun korunumu eşyönlülüğünden kaynaklanır.
Çekirdek fiziğinde özel öneme sahip simetri ve bunun korunum yasası vardır-yansıma
simetrisi ve parite. r →r=-r başlangıç noktasına göre yansıma, Y(r) gibi bir tek parçacık dalga
fonksiyonu yansıma altında çiftse Y(-r)=+1Y(r) şeklinde +1 paritesine sahip olur. Yansıma
altında tekse Y(-r)=-1Y(r) şeklinde -1 paritesine sahip olur.
4) BİRİMLER
Fiziğin her dalı kendine uygun birimleri bulma eğilimindedir. Çekirdek fiziğinde,
çekirdeğin boyutu olan 10-15 m=1 fm (femtometre), uzunluk birimi olarak uygun olup
genellikle bir fermi diye adlandırılır. Buna karşılık yüzey alanı boyutunda olan çekirdek etki
kesitleri barn cinsinden ifade edilir-1 b=10-28 m2= 100 fm2 . Çekirdek fiziğinde enerjiler
çoğunlukla MeV basamağındadır. Mc2 enerji boyutunda olduğundan kütleler genellikle
MeV/c2 olarak ifade edilir. Buna göre yaklaşık elektron ve proton kütlesi; me=0,5 MeV/c2,
mp=938 MeV/c2 dir. Ayrıca; ℏ c =197 MeV fm, e2 /4 πε0 =1,44 MeV fm, e2 /4 πε0 ℏ c
=1/137, c=3.1023fm.s-1 olduğunu bilmek yayarlıdır.
BÖLÜM-2
LEPTONLAR, ELEKTROMANYETİK VE ZAYIF
ETKİLEŞMELER
1) ELEKTROMANYETİK ETKİLEŞME
Elektromanyetik alan en uygun şekilde bir A(r,t) vektör potansiyeli ve Φ(r,t) skaler
potansiyeli ile temsil edilir. Basitlik için sadece skaler potansiyel düşünülürse, bu durumda
dalga fonksiyonu ∇2Φ− 1
c2
∂2Φ
∂ t2 =−
ρ r ,t 
ε0
seçilir. Denklemin çözümü, ρ(r,t)=0 olan
bölgelerde Φ r ,t = sabit ei k . r−w. t  ilerleyen dalgalar biçimindedir. Bu durum için
w2=c2k2 olur. Dalganın toplam enerjisi ve momentumu E=ℏw , P=ℏ k tamsayı katlarıyla
kuantumludur. Işımada söz konusu kuantuma foton denir.
Dalga denklemi ρ(r,t)#0 için , yüklü parçacıklar ışık hızına göre yavaş hareket ediyorlarsa,
denklemde cli terim ihmal edilir ve bizi yaklaşık olarak Coulomb potansiyeline götürür. Yük
yoğunluğu ρ1(r,t) olan bir parçacık için Φ r ,t ≈ 1
4 πε0
∫ ρ1 r ', t 
∣r−r '∣
d 3 r ' alabiliriz. Yük
yoğunluğu ρ2(r,t) olan başka bir yüklü parçacık, U12=∫ρ2(r,t).Φ(r,t).d3r ile verilen bir potansiyel
enerjiye sahip olacaktır.
Yüklerin hareketinden ileri gelen manyetik etkiler ise,
U12≈ 1
4 πε0
∫ ρ '1 ρ2 1/c2  j '1 j2
∣r−r '∣
d 3 r . d 3 r ' şeklinde olur. Burada j=ρv şeklinde akım
yoğunluğudur. Görüldüğü gibi enerjiye gelen manyetik katkı v2/c2 basamağındadır.
Elektromanyetik etkileşme ayrıca yüklü parçacıkların saçılmasına da sebep olur.
2) ZAYIF ETKİLEŞME
W+, W- ve Z parçacıklarıyla ilintili üç zayıf etkileşme alanı vardır. Bunların her biri
elektromanyetik alan gibi bir vektör ve bir skaler potansiyelle temsil edilir. Buradaki
bozonların hepsi kütleli, W bozonları yüklü, Z bozonu ise yüksüzdür. Öneğin Mz=(92,9±1,6)
GeV/c2. Leptonlar ile elektromanyetik ve zayıf alanlar arasındaki etkileşmeler Salam ve
Weinberg tarafından “elektro-zayıf” kuram içinde birleştirilmiştir. W ve Z bozonlarının
varlığı bu kuram tarafından öngörülmüştür ve 1983 yılında deneylerle doğrulanmıştır.
Z bozonuyla ilgili Φz(r,t) skaler potansiyelinin sağladığı dalga denklemi Mzli terimi de
içermektedir-Φz  r ,t =−
ρz  r , t 
ε0
. Burada ρz(r,t) elektrik yüksüz
zayıf yük yoğunluğudur. Yük yoğunluğunun sıfır olduğu serbest uzayda denklemin düzlem
dalda çözümleri Φz(r,t)=(sabit).ei(k.r-w.t) şeklindedir. Denklemin sağlanması için
w2=c2 k 2c2 M z c /ℏ2 olmalıdır. Denklemin, başlangıç noktasındaki noktasal bir birim
yüke karşılık gelen durgun çözümü Φz  r = 1
4πε0
. e−Kr
r şeklindedir. Burada K=
M z c

dır.
Bu çözüm zayıf yük dağılımına genelleştirildiğinde
Φz  r , t ≈ 1
4 πε0
∫ ρz  r ', t  e−K∣r−r '∣
∣r−r '∣
d 3 r ' şeklinde yarı-durgun çözüm verir. Bu integralde ρz
çarpanı üstel terimin değişim aralığı üzerinde yavaşça değişir bu nedenle integral dışına
alınabilir. Bu durumda skaler potansiyel Φz  r , t = 1
ε0  ℏ
M z c 2
ρz  r , t  olur. Φz(r,t) alanında
iki parçacık arasındaki potansiyel enerji ise U12
Z = 1
ε0  ℏ
M z c 2
∫ ρZ1  r ,t . ρz2  r , t . d 3 r
biçiminde bulunur.
Elektrik yüküne sahip W+ ve W- bozon alanları en önemli zayıf etkileşmelere, özelliklede β
bozunumuna neden olurlar. Bu analar Z alanınkine benzeyen denklemlere uyarlar, fakat bu
alanlarla ilintili parçacıkların kütleleri daha küçüktür-MW=M W−=80,8±2,7 GeV /c2 .
3) ORTALAMA ÖMÜR VE YARI ÖMÜR
Parçacıkların tümü kararlı değildir-örneğin W+- ve Z bozonları sadece geçici bir varlık
gösterir. t=0 anında var olan kararsız bir parçacığın ortalama ömrü; radyoaktif bir
bozunuma uğramadan önce yalıtılmış olarak kaldığı ortalama süredir. Parçacığın t süresi
boyunca yaşaması olasılığı P(t) ve birim bozunma süresi başına 1/τ gibi sabit bir olasılığa
sahip ise P(t+dt) olasılığı P(t+dt)=P(t)(1-dt/τ) şeklinde olur. Burada (1-dt/τ) parçacığın dt
küçük zaman aralığında yaşama olasılığıdır. Buradan (1/P)(dP/dt)=-(1/τ) elde edilir. Bunun
integrali alındığında P(t)=P(0)e-t/τ radyoaktif bozunma denklemi elde edilir. Burada P(o)=1
dir. Bu parçacığın ortalama ömrü ∫
0

t . P t .  dt/ τ =∫0

t .e−t /τ dt/ τ=τ olarak bulunur. Yarı
ömür ise parçacığın bozunma olasılığının %50 olduğu zaman olup, T1/2 ile gösterilir. Buradan
PT1/2 =e−T1/2/τ
=1/2 den, T1/2=τ log2=0,693τ olarak bulunur. 1/τya bozunumun hızı da
denir.
4) LEPTONLAR
Leptonlar, elektromanyetik ve zayıf etkileşmeler yoluyla etkileşen fakat kuvvetli
etkileşmelere girmeyen ½ spinli fermiyonlardır. Elektrik yüklü leptonların tümü, spin
vektörleri boyunca yönelmiş ve büyüklüğü≈ −
e ℏ
2m olan manyetik momentlere sahiptir. Bu
yüklü leptonlar arasında sadece elektron kararlıdır. Elektronlar Dirac denkleminin öngördüğü
özelliklere sahiptirler. Elektronun karşıt parçacığı pozitrondur. Pozitronlar kuramsal
öngörülerinden hemen sonra 1932de Anderson tarafından deneysel olarak bulunmuştur. Bir
pozitron elektromanyetik etkileşim sonucu iki veya üç foton üreterek elektronla birlikte yok
olabilir. Yani enerjinin tümü elektromanyetik ışımaya dönüşür. Bu süreçler; e++e-→2γ veya
e++e-→3γ şeklinde yazılabilir. Çift üretimi denilen ters süreç de mümkündür.
Diğer elektrik yüklü leptonlar olan müon (μ±) ve tau (τ±) parçacıklarının özellikleri de Dirac
denklemiyle iyi bir şekilde anlatılır. Leptonlarda, kütleli her parçacığın bir nötrinosu vardır.
Bunlar kütlesiz parçacıklar olup ışık hızıyla hareket ederler. Bunlar νe, νμ, ντ ve bunların anti
parçacıklarıdır. Bunlarla ilgili deneyler bugün devam etmektedir.
5) AĞIR LEPTONLARIN KARARSIZLIĞI-MÜON BOZUNMASI
Müon, bir elektron ve bir karşıt-nötrinoyla birlikte bir müon nötrinosuna bozunur-μ-
→ νμ+e-+  ν e . W alanları iki virtüel süreç yoluyla bu bozunumda aracı rolü oynarlar. Bunlar
gözlemciye gözükmezler. W bozonları ilkesel olarak her hangi bir yüklü lepton ile onun
karşıt- nötrinosunu veya bir karşıt-lepton ve onun nötrinosunu üretebilir, fakat tümünde de
enerji korunmalıdır. Dolayısıyla müon bozunumunda yüklü lepton bir elektron olmalıdır. Bir
bozunumun her adımında elektrik yükü korunmalıdır. Leptonların bozunumunda aynı
zamanda lepton sayısı da korunmalıdır. Bu korunumda leptonlar +, karşıt-leptonlar – alınır.
6) MÜON BOZUNUMUNDA PARİTENİN KORUNMAMASI
Başlangıçta yansıma altında bir parçacığın r konum vektörü ve P momentumu şu
şekilde dönüşür-r → r=-r ve p=mdr/dt → m(-dr/dt)=-P. Yansıma altında açısal momentum
ise L→L=(-r)x(-P)=+L olur. Bu durumda L; gerçek vektörler olan r ve P nin gösterdiği
yansıma özelliğine sahip değildir. Bu nedenle L, eksensel vektör veya sanki-vektör diye
adlandırılır. Parçacığın S spin açısal momentumu için de benzer durum söz konusudur. Müon
bozunumunda yansımış koordinat sisteminde Pe→ -Pe ve Sμ → +Sμ dur. Öyle ki;
momentumun müon spiniyle aynı doğrultuda beslendiği söylenebilir. Görüldüğü gibi,
kuramın denklemleri sadece, değişmemiş sağ-elli çerçevede geçerlidir ve sol-elli yansımış
çerçevede geçerli olabilmesi için yeniden yazılması gerekir. Öyleyse yasalar yansıma altında
değişmez değildir ve dolayısıyla parite müon bozunumunda korunmamaktadır.
BÖLÜM-3
NÜKLEONLAR VE KUVVETLİ ETKİLEŞME
1) PROTON VE NÖTRONUN ÖZELLİKLERİ
Nükleonlar da leptonlar gibi spinleri ½ olan fermiyonlardır. Nötronun kütlesi protonun
kütlesinden yaklaşık %0,14 daha fazladır. Dolayısıyla kütle farkı; ΔM=939,57-938,28=1,29
MeV/c2, yani yaklaşık iki elektron kütlesi kadardır. Nötronun net elektrik yükü yoktur,
protonun net yükü elektronun net yükünün zıt işaretlisidir. Proton üzerindeki yük bir noktada
toplanmamış, proton merkezi etrafında küresel simetrik bir şekilde dağılmıştır. Deneysel
yöntemlerle yük dağılımının ortalama yarıçapı Rp≈0,86 fm olarak bulunmuştur. Ayrıca
nötronda da pozitif yükün merkezde yoğunlaştığı ve bunun daha uzak mesafelerdeki negatif
yükle dengelendiği bir yük dağılımı bulunur. Nükleonlardaki madde dağılımı da yaklaşık Rp
mesafesine uzanır. Proton ve nötronun her ikisi de spinleriyle aynı yönde manyetik momente
sahiptirler-μ p=2, 793 e ℏ /2m p  , μn=−1,913 e ℏ /2m p  . Proton ve nötronun taşıdıkları
yük dağılımından dolayı sahip oldukları elektrik enerjisi yaklaşık E=e2/(4πε0Rp)≈2MeV
civarında olup, bu değer nükleonların sahip olduğu öz enerji ve uyarılma enerjilerine oranla
çok küçüktür. Proton ve nötron yaklaşık olarak bütün kuvvetli etkileşmelerde benzer
davranışlar sergiler.
2) NÜKLEONLARIN KUARK MODELİ
Spini ½ olan bütün iç yapılı sistemler tek sayıda fermiyondan oluşmaktadır (Çift
sayıda fermiyon olması tam sayı spin verir). Nükleonların kuark adı verilen üç temel
fermiyondan oluştuğu fikri, kuark modelinin temel kabullenmelerindendir. Nükleonlar ve
çekirdek fiziği için en küçük kütleli olan; u(yukarı ) kuark ve d(aşağı) kuark önemlidir. Proton
temelde iki yukarı bir aşağı (uud), nötron ise iki aşağı bir yukarı (ddu) kuarktan oluşur. Bu
kuarklar, gluon adı verilen temel kuvvetli etkileşim alanınca sarılmıştır. Nötronların kuvvetli
etkileşimlerinin protonla aynı olması, gluon alanlarının bütün kuarklarda çeşide bağlı
olmaksızın aynı şekilde çiftlendiğini gösterir. Unun elektrik yükü +(2/3)e, dnin elektrik
yükü ise –(1/3)e dir. Unun kütlesi dnin kütlesinden yaklaşık 2 MeV/c2 kadar büyüktür.
3) NÜKLEON-NÜKLEON ETKİLEŞMESİ:FENOMENOLOJİK BETİMLEME
Çekirdekte bir birine bağlı olan nükleonların kinetik ve potansiyel enerjileri her bir
nükleonda var olan kuarkların uyarılma enerjilerinden belli bir mertebe (≈290 MeV) daha
düşüktür. Bu nedenle çekirdek, temelde taban durumlarında olan ve birbirleriyle etkileşme
halinde nükleonlar topluluğu olarak düşünülebilir. Nükleonların etkileşimlerini anlamak için,
iki nükleon için Schrödinger denklemi sayısal olarak çözülüp, parametreler deneysel verilere
uyacak şekilde değiştirilir. Bu veriler döteronun özellikleri ve düşük enerjili saçılma
verileridir. Döteron; bir proton ve bir nötrondan oluşan bağlı bir durum olup şu özelliklere
sahiptir-bağlanma enerjisi Eb≈2,23 MeV, açısal momentumu j=1, manyetik momenti
μd=0, 857 e ℏ/2m p  , elektrik kuadrupol momenti p=0,286 fm2. Dötenonda; proton-proton
ve nötron-nötron bağlı durumlarından hiç biri yoktur. Bu durum Pauli dışarılam ilkesiyle de
açıklanabilir. Saçılmalarda nükleonların ½ olan spinleri saçılma sırasında ters dönebilir.
Kuvvetli nötron-nötron etkileşmesi kuvvetli proton-proton etkileşmesiyle yaklaşık aynıdır.
Bir birine bağlı nükleonların simetrik ve anti-simetrik durumları için çiftlenme durumlarına
göre merkezcil potansiyeller şöyle olur. Nükleonların spinleri toplamı S=0 olursa, potansiyel
merkezcil potansiyeldir. Spinler toplamı S=1 olursa merkezcil potansiyele dört değişik terim
eklenir; V(r)=VC1(r)+VT(r)ΩT+VSO(r)ΩSO+ VSO2(r)ΩSO2. Burada; T=3
σ 1 r . σ 2 r 
r 2 −σ 1σ2 ,
SO= σ1σ 2 . L/ℏ , SO 2=/ℏ2 biçimindedir. Bu ifadelerdeki
σ  ℏ/2  nükleon spin işlemcisi, L nükleon çiftinin açısal momentum içlemcisi, indislerdeki
1-2 ise birinci ve ikinci nükleonu gösterir. Potansiyeldeki ilk üç terim dötoronun
bağlanmasından sorumludur.
4) MEZONLAR VE NÜKLEON-NÜKLEON ETKİLEŞMESİ
Bütün fermiyonlar gibi kuarklar da karşıt parçacıklara sahiptirler. Bir karşıt-proton
u
u
d  , karşıt nötron  d du  şeklinde karşıt kuarklardan oluşur. Karşıt kuarkların
kuarklarla kütleleri aynı, yükleri zıt işaretlidir. Karşıt maddenin elektromanyetik ve kuvvetli
etkileşmeleri normal maddeninkiyle aynıdır. Fakat bunlar bir birlerini yok ettiklerinden bir
arada sürekli kararlı olarak bulunamazlar. Kuark karşıt- kuark çiftleri , laboratuarda çok kısa
sürelerde üretilebilmektedir. Gluon alanı, bir kuark ve bir de karşıt-kuark çiftini bağlayarak
mezon adı verilen kısa ömürlü parçacık yapabilmektedir. Çekirdek fiziğinde önemli olan
mezonlar π mezonlarıdır. Elektrik yüklü olan π+ ve π- mezonları  u d  ve  du  çiftlerinden,
yüksüz π0 da uu −d d /2 birleştirimi şeklinde kuark karşıt-kuark çiftlerinden oluşur. Bu
birleştirimin (+) işaretlisi η mezonuna aittir. Π mezonlarının kütleleri-π±=139,57 MeV/c2,
π0=134,96 MeV/c2 dir. (ηnün kütlesi=549 MeV/c2)
Bu mezonlardaki kuark karşıt-kuark çiftlerinin yörüngesel açısal momentumları sıfır olup,
içsel spinleri de toplam açısal momentumu sıfır yapacak şekilde çiftlenir. İlk uyarılma
durumunun yörünge açısal momentumu sıfır iken içsel spinleri toplam spin kuantum sayısını
S=1 verecek şekilde çiftlenir. Ortalama kütleleri ≈750 MeV/c2 olan bu durumlara ρ+, ρ-, ρ0
mezonları denir.
Nükleonlar arasındaki kuvvet aralarındaki mesafenin >1fm olduğu durumlarda temel gluon
alanınca iletilmemekte, mezon değiş tokuşu ile iletilmektedir. Burada kullanılan, en küçük
kütleli olmalarından dolayı π mezonlarıdır. ∣r 2−r 1∣1,4 fm olduğu mesafelerde ρ mezonları
baskındır.
5) ZAYIF ETKİLEŞME; β BOZUNUMU
Hadronlar, elektromanyetik ve kuvvetli etkileşimlerinin yanı sıra, zayıf etkileşmelerle
de etkileşirler ve leptonlar gibi kuarklar da zayıf etkileşme yoluyla W ve Z bozonlarına
çiftlenirler. Örneğin, bir kuark virtüel bir W bozonu yayarak yada salarak başka bir kuarka
dönüşebilir. Bir protonun nötrona ya da bir nötronun protona dönüştüğü β bozunumu bu
şekilde işler. Serbest uzayda kararlı üç kuarklı tek sistem protondur. Nötron ise kararsız olup
15 dakikalık ortalama ömre sahiptir. Bozunmalar n→p+e-+νe, p→n+e++νe şeklindedir.
6) DAHA ÇOK KUARK
U ve d kuarkları bir parçacık sisteminin en az kütleli kuark türleridir. Bunlardan daha
büyük kütleli; s (acayip), c (tılsımlı), b (alt) ve t (üst) şeklinde dört kuark daha vardır. Snin
yükü –(1/3)e, cnin yükü +(2/3)e, bnin yükü –(1/3)e, tnin yükü de +(2/3)e dir. Π mezonunu
dışında daha büyük kütleli mezonlarda bu kuark çiftleri bulunur. Örneğin, kütlesi 493,67
MeV/c2 olan K+ mezonu us  dır. 1193 MeV/c2 kütleli Σ0 baryonu (uds) kuarklarından
oluşur. Bir Σ- baryonundaki s kuarkı W bozonu salarak; Σ-→n+ π-→n+μ-+  ν μ bozunabilir.
Yüklü bir piyonun ortalama ömrü 2,60x10-8 sdir. π0 piyonunun etkileşimi daha hızlı olup
ortalama ömrü 0,83x10-16 sdir. Bir baryon ve bir karşıt-baryon her zaman ya birlikte yaratılır
ya da birlikte yok olurlar. Yapılan deneyler baryon sayısının korunduğunu göstermiştir.
BÖLÜM-4
ÇEKİRDEK BÜYÜKLÜKLERİ VE ÇEKİRDEK
KÜTLELERİ
1) ÇEKİRDEK YÜK DAĞILIMIYLA ELEKTRON SAÇILMASI
1911de Rutherfordun maddeden α parçacıkları saçılması deneyi bir atom
çekirdeğinin atoma göre bağıl büyüklüğünü ortaya koymuştur. Elektron dağılımı 1A0=10-10m,
nükleon dağılımıysa 1fm=10-15m basamağındadır. Çekirdeğin boyutuyla ilgili kesin değerler
1950lerden sonra elde edilmiştir. Saçılma deneylerinde gelen parçacığın de Broglie dalga
boyu yük dağılımının eriştiği uzaklıklardan küçük olmalıdır. Bu durumda Schrödinger
denklemi yerine göresel Dirac denklemleri kullanılır. Büyük çekirdeklerde, çekirdeğin yük
yoğunluğu küresel simetriden uzaklaşır. Çekirdek yük yoğunluğu için (eρy(r)) kabul gören
denklem ρy  r =
ρy
0
1e r−R/a şeklindedir. Burada, belirlenecek olan parametreler R ve adır,
ρ0
y, ∫ ρy  r d 3 r=4π∫0

ρy  r r2dr=Z olacak şekilde seçilen boylandırma sabitidir.
2) MÜON ETKİLEŞMELERİ
Negatif müon çekirdek yükünü saptamak için kullanılan bir lepton türüdür. Kütlesi
mμ=207me, ortalama ömrü 2,2x10-6s olup diğer özellikleri de elektronunkine benzer. Negatif
müonlar deneysel olarak hedef madde içinde negatif piyon demetinin bozunumuyla üretilirler
ve dış atom yörüngelerinde yakalanırlar. Müonların çoğu bozunmadan önce geçişler sırasında
X-ışınları yayarak daha düşük yörüngelere düşerler. Bu x-ışınların ölçülen enerjileri, ρy(r) için
çeşitli parametre seçimiyle hesaplanan enerjilere yakındır.
3) ÇEKİRDEKLERDE ÇEKİRDEK MADDESİNİN DAĞILIMI
Nükleonları bir arada tutan kuvvetli çekirdek kuvvetleri yükten bağımsız ve kısa
menzillidir. Çekirdekte nötron yük yoğunluğunun proton yük yoğunluğuna oranı yaklaşık
aynı olup, ρn(r)/ρp(r)=N/Z şeklindedir. Buna göre toplam nükleon yoğunluğu
(ρn(r)+ρp(r)=ρ(r)), proton ve nötron sayısına bağlı olarak ρ(r)=(A/Z)ρy(r) şeklindedir. Burada
A=N+Zdir. Çekirdek yoğunluğu A ile artar. Büyük A değerleri için yaklaşık ρ0= 0,17
nükleon.fm-3 gibi sınır değerine gitme eğilimi gösterir. Bu durumda A=(4π/3)R3ρ0, buradan da
çekirdek yarıçapı R=1,1.A1/3 fm olarak bulunur.
4) TABAN DURUMUNDAKİ ÇEKİRDEKLERİN KÜTLELERİ VE BAĞLANMA
ENERJİLERİ
Bir çekirdeğin yaklaşık düzgün yoğunluğa sahip küresel bir sıvı damlasına
benzetilebilir. Bir çekirdeği Z protonlarına ve N nötronlarına tamamen ayırmak için B(Z,N)
enerjisine gerek vardır. Bağlanma enerjisi çekirdeğin kütlesine mçek(Z,N)=Zmp+Nmn-
B(Z,N)/c2 ile bağlıdır. Çekirdek bağlanma enerjileri durgun kütle enerjileri (mçekc2)nin %1i
kadardır. Deneysel olarak, çıplak çekirdeklerden çok, atom iyonlarının kütleleri doğrudan
ölçülür. Yüksüz bir atomun kütlesi ma(Z,N) ile gösterilirse, ma(Z,N)=Z(mp+mn)+Nmn-
B(Z,N)/c2-belek/c2 yazılabilir. Burada belek, atoma bağlı elektronların bağlanma enerjisidir.
Yüksüz bir atomun Thomas-Fermi istatistiksel modelinde toplam elektronik bağlanma enerjisi
Eb=20,8.Z7/3 eV kadardır. Atom kütlelerini belirlerken kullanılan birim, akbdir. Akb, yüksüz
12C atomunun kütlesinin 1/12si olarak tanımlanır ve 1akb≈931 MeV/c2 kadardır.
5) YARI DENEYSEL KÜTLE FORMÜLÜ
Nükleon başına yavaşça değişen bağlanma enerjisi üzerinde katkıları olan “çiftlenme
enerjilerinin” özellikleri ve kabuk yapısı etkileri, verilerine erişilebilen çekirdekler yoluyla
elde edilebilir. Z proton ve N nötrondan oluşan A nükleonlu bir çekirdeğin toplam bağlanma
enerjisi ; BN ,Z =aA−bA2 /3−s  N−Z 2
A − dZ 2
A1/3− δ
A1 /2 şeklindedir. Burada a, b, s, d ve δ
parametreleri formülü deneyle ölçülen bağlanma enerjilerine uydurma yoluyla bulunur. Bu
değerler, a=15,835 MeV, b=18,330 MeV, s=23,200 MeV, d=0,714 MeV olarak belirlenmiştir.
Delta (δ) ise; δ=+11,2 MeV (N tek-Z tek), 0 MeV (N çift, Z tek veya çift, N tek), -11,2 MeV
(N çift, Z çift) olarak belirlenmiştir.
Çekirdeklerde kütle çekim etkileri daima küçüktür ve çekirdekler küresel olma
eğilimindedirler. Bağıntıdaki 4.terim olan Coulomb terimi, çekirdekte küresel yük dağılımının
durgun elektrik enerjisidir. Bu enerji; Ec=35
 Ze 2
4 πε0 R0 A1/3 şeklindedir. Burada R0=1,1 fm dir.
6) β KARARLILIK VADİSİ
Çekirdeğinde Z proton ve N nötron bulunan yüksüz bir atomun kütlesi;
ma N ,Z  c2= NmnZ mpme  c2−aAbA2/3s  N−Z 2
A  dZ 2
A1/3 δ
A1/2 ile verilir.
(Elektronların bağlanma enerjileri küçük olduğundan ihmal edilmiştir). Bu denklemde N
yerine A-Z yazılarak; ma(A,Z)c2 =(Amnc2-aA+bA2/3+sA+δA-1/2)-(4s+(mn-mp-me)c2)Z+(4sA-
1+dA-1/3)Z2 =α-βZ-γZ2 şeklinde de yazılabilir. Bu denklemin Zye karşı grafiği, δ=0 iken bir
paraboldür. Bu durumda, A sabit kalırken, N≥Z için Znin minimum değeri Zmin≤A/2 olur.
Bir çekirdek için Zmçek(A,Z+1)+me olmak koşuluyla, (A,Z) →
(A,Z+1)+e-+  ν e süreci mümkündür.
Çekirdekle ilgili bir β bozunumunda açığa çıkan enerji, elektron ya da pozitron ve nötrino
dışında parçacık üretecek kadar büyük değildir. Örneğin; 77
32Ge bir dizi β bozunumuyla
77
34Seye bozunur, her adımda Z bir birim artar-32
77 Ge33
77 Ase  νe2, 75MeV daha sonra
33
77 As34
77 See  νe0, 68MeV .
Z>Zmin olan bir çekirdek, bir pozitron ve bir nötrino salarak bozunabilir. Atom ortamında
pozitron yayımıyla bağlantılı olan bir β bozunumu süreci, elektron yakalanmasıdır. Bu
süreçte, çekirdek atom elektronları bulutundan bir elektronu soğurur ve sadece bir nötrino
yayar. Böyle süreçler, K yakalaması diye de adlandırılır. Çünkü soğrulan elektron büyük bir
olasılıkla en içte bulunan K kabuğundan gelmektedir.
Çekirdeğin β kararlılık vadisinin dibi oldukça iyi bir yaklaşıklıkla,
Z= β
2γ=
 4smn−mp−me  c2  A
2 4sdA2/3 
olarak verilir.
7) β KARARLI ÇEKİRDEKLERİN KÜTLELERİ
Z=β/2γ yaklaşıklığı kullanılarak β kararlı çekirdeklerin bağlanma enerjileri B(N,Z)
hesaplanabilir. Buna göre terimler ve grafik eğrisi yorumlanabilir.
8) α BOZUNUMUNUN ENERJİSİ VE BÖLÜNME
Bağlanma enerjisi eğrisindeki keskin çıkıntı, β bozunumuna karşı kararlı olan ağır bir
çekirdek için bozunumun diğer kiplerini olası kılar. Daha ağır çekirdeklerde A ile birlikte
B(A)/A yavaşça artar. Bu durumda ağır çekirdeğin ikiye bölünmesi enerji yönünden daha
uygun olabilir. Bölünen çekirdeklerin net bağlanma enerjisinin toplamı daha büyük olur. Bu
süreç için en yaygın örnek α parçacığı salınımıdır. Bir (A,Z) çekirdeğinin α salması için koşul
B(A,Z)ℏ2
şeklinde beklenen değerle yarılır. Deneyler Uso(r)nin işaretinin (-) olduğunu göstermiştir. Bu
nedenle örneğin l=2 durumu için; j=l+1/2 olan durumlar, j=l-1/2 olan durumlardan daha
düşük enerjilidir.
4) SİHİRLİ SAYILAR
Sihirli sayılar kabuk modeli oluşturulmadan belirlenmişti. Bu sayılar kabuk yapısının
varlığı hakkında ip ucu vermiş, kabuk modelinin formülüze edilmesinde güçlü bir etken
olmuştur. Sihirli sayılar tablolarda 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126 şeklinde verilir. Sihirli sayıya
sahip çekirdekler özellikle güçlü bağlıdırlar. En ağır α kararlı çekirdekler, N=126 ve Z=82 ile
“çifte sihirli” olan 82
208Pb ve N=126 olan 83
209Bidir.
5) ÇEKİRDEĞİN MANYETİK DİPOL MOMENTİ
Kabuk modeli çekirdeğin manyetik dipol momentinin kaba bir açıklamasını da verir.
Çiftler halinde bulunan nükleonların manyetik dipol (çift kutup) momentleri, spinlerde olduğu
gibi bir birlerini yok edecek şekilde yönlenirler ve bundan dolayı bütün çift-çift çekirdekler
sıfır manyetik momente sahiptirler. Açısal momentum işlemcisi J olan bir çekirdekte
manyetik dipol moment işlemcisi
¿ μ >= μ
j ℏ
J¿
¿
şeklinde tanımlanır. B=(0, 0, B) ile
verilen z yönündeki bir manyetik alanda bulunan bir çekirdeğin manyetik potansiyel enerjisi
E(jz)=-μ(jz/j)B olur. Bu, jz=-j, -j+1,..+j ´ye karşılık gelen (2j+1) tane eşit aralıklı enerji seviyesi
bulunduğunu gösterir. Bu seviyeler arasındaki geçişler w=
∣μ∣B
j ℏ açısal frekanslı (radyo
frekanslı) elektromanyetik dalgayla sağlanır.
6) MANYETİK DİPOL MOMENTİN HESAPLANMASI
Basit kabuk modelinde tek Aya sahip bir çekirdeğin manyetik momenti tamamen
çiftlenmemiş nükleondan kaynaklanır. Tek kalan nükleon bir proton ise bunun yörünge
manyetik momenti μL= eL
2mp
=gL μNL
ℏ  biçiminde olur. Nükleonun spin manyetik
momenti ise μS=gS μNS
ℏ şeklindedir. Burada proton için gs=5,59, nötron için de gs=-3,83
tür. Dolayısıyla bir tek nükleonun toplam manyetik momenti; μ=μL+ μS olur. Proton için gL=1,
nötron için gL=0 dır. Buradan μ=μN şeklinde
toplam manyetik momenti bulabiliriz. Burada s=1/2 ve l=l±1/2 olduğundan tek kalan
nükleondan gelen katkı için μ değerleri bulunabilir. Bunlar “Schmidt değerleri”dir.
7) ÇEKİRDEĞİN ELEKTRİK DÖRTKUTUP (KUADRİPOL) MOMENTİ
Spini, s≥1 olan çekirdekler genelde, küçük ve sürekli bir elektrik dörtkutup momentine
sahiptirler. Elektrik kuadripol momenti çekirdekteki yük ve madde dağılımının küresel
simetriden ne kadar saptığı hakkında bilgi verir. Klasik olarak, Ф(r) gibi bir dış elektrostatik
potansiyelde bulunan eρyük(r) çekirdeksel yük dağılımının enerjisi U=e∫ρyük(r)Ф(r)d3r
şeklindedir. Başlangıç noktası r=0 çekirdeğin merkezi alınıp Ф(r) Taylor serisine açıldığında,
potansiyele en fazla katkıda bulunan terimler
U=eZ Φ0−E .d12

ij
Φij∫ ρyük  r  xi x j d3 r şeklinde olur. Burada d=e∫ρyük(r)rd3r
şeklinde elektrik dipol momentidir. Çekirdek yük dağılımları genelde ρyük(r)=ρyük(-r) olacak
şekilde yansıma simetrisi gösterdiğinden, zayıf etkileşimlerin dışında çekirdek elektrik dipol
momentleri sıfırdır. Fakat son terim ΔU=12

ij
Φij∫ ρyük  r  xi x j d3 r sıfırdan farklıdır.
Atomdaki elektronların çekirdek üzerindeki yük yoğunluğuna etkileri ihmal edilirse bu enerji
ΔU=16

ij
Φij r Qij r  olur. Burada Qij klasik yük dağılımının Qij= ∫ρyük(r)d3r
şeklinde dörtkutup (kuadripol) moment tensörüdür. ΔU yaklaşık olarak 10-9 eV
mertebesindedir. Bu tür küçük eneji kaymaları radyo-frekans spektroskopisiyle
ölçülebilmektedir. Kuadripol moment tensörü kuantum mekaniksel olarak,
¿Qij >=C 〈〉 şeklinde yazılabilmektedir. Geleneksel olarak, jznin
jnin en büyük değerine eşit olduğu kuantum durumundaki Q33ün beklenen değeri alınır. Bu
durumda Q ifadesi Q=C=Cj(2j-1) olur.
BÖLÜM-6
ALFA BOZUNMASI VE KENDİLİĞİNDEN BÖLÜNME
1) α BOZONMASINDA AÇIĞA ÇIKAN ENERJİ
Bir (A,Z) çekirdeğinin α bozunumunda açığa çıkan Q(A,Z) kinetik enerjisi ana ve
ürün çekirdeklerin bağlanma enerjileri cinsinden Q(A,Z)=B(A-4, Z-2)+28,3MeV-B(A, Z) ile
verilir. Burada 28,3 MeV, 2
4He çekirdeğinin deneysel bağlanma enerjisidir. İlkesel olarak
Z>66 olan çekirdekler α bozunumu için kararsızdır. Uygulamada salınan enerji 4MeVin
altında ise bozunum hızı neredeyse gözlenemez hale gelir. Bizmuta (Z=83) kadar olan β
kararlı çekirdeklerinin ömürleri dünyanın yaşından çok çok büyüktür.
2) α BOZUNUMU KURAMI
Bozunumun enerji bakımından uygun olduğu çekirdeklerin α buzunumunu engelleyen
etki, durgun elektrik kuvvetidir. Örneğin Bizmutun Talyuna dönüşümü; 83
209Bi→81
205Tl+
2
4He+ 3,11MeV ilkesel olarak mümkün, fakat gözlenmez. Tl çekirdeğinden r uzaklıkta
bulunan bir α parçacığının (yükü 2e), r=rc etkileşmede yasak bölgeye geçtiği kritik uzaklıkta
(rc=75fm), Q enerjisi Q=
2ZTl e2
 4 πε0 r c
olur. Klasik mekaniğe göre, α parçacığının çekirdeğe
rcden fazla yaklaşması imkansızdır, fakat kuantum mekaniğine göre parçacığın tünelleme
yoluyla geçişine izin verilir.
Güçlü etkileşme bölgesinin dışındaki r>rs uzaklığında α parçacığının ışınsal dalga fonksiyonu
u(r) için Schrödinger dalga denklemi −
ℏ2
2m
1r
d 2
dr2  ru u=Qu
şeklindedir. Tl için rs=1,1fm=8,23fm, Schrödinger denklemindeki
m=(mαmd)/(mα+md) indirgenmiş kütledir. Md ürün parçacığın kütlesidir. Burada açısal
momentum korunur, parite ise l=5 olması durumunda korunur. l=0 durumunda, u(r)=f(r)/r
yazılırsa, Schrödinger denkleminin çözümü f  r =e±ikr ,QV0 , k 2=2m
ℏ2 Q−V0 
e±Kr ,QV 0 , K2= 2m
ℏ2 V 0−Q
olur.
Bu çözümler f(r)=eФ(r) şeklindedir ve Ф(r) sonradan belirlenebilir. f(r) Schrödinger
denkleminde yarine yazılıp, küçük terimler (ikinci türevler) ihmal edilirse,
Φ r =±∫dr olur. r>rc ve rs olur. ΔB>0 ise bu bölünme enerji açısından
olası hale gelir ve fragmanlar ΔB kadar kinetik enerji kazanırlar. Bu durumda Z2/A>18 olur.
böyle çekirdeklerin yarı kararlı ( metastable ) olduğu söylenir. 42
98Mo ´den ağır β kararlı
çekirdekler bu koşulu sağlarlar. Ağır elementlerin bölünmesinde açığa çıkan enerji, α
bozunumundakine göre çok daha büyüktür. Örneğin, 92
238Unun simetrik bölünmesinde açığa
çıkan enerji 180 MeV kadardır. Bu enerji her ne kadar yüksek olsa da süreç tünelleme
etkisiyle önemli ölçüde engellenir ve kendiliğinden bölünme sadece elementlerin en ağırında
gerçekleşir.
Çekirdek bölünmesini canlandırmak için çeşitli modeller geliştirilmiştir. Bunlardan biri de
sıvı damlası modelidir. Damla başlangıçta küre olup, sonra elips,…en sonunda iki küre olur.
Elipsin yarı eksenleri ε bozulma parametresine bağlı olarak a=(1+ε)R, b=R/(1+ε)1/2 dir.
Damlanın hacmi de V=(4/3)πab2 sabit kalmak üzere yüzey alanı S  ε =4πR2 K  ε olur.
Burada K  ε =125
ε2−52
105
ε3 şeklindedir. Öte yandan şekilce bozulma nedeniyle
Coulomb enerjisi Ec= ρ2
4 πε0
12
∬d 3 r . d 3 r '
∣r−r '∣
=35
 Ze 2
4 πε0 R1−15
ε2 4
21
ε3 yazılabilir. Yarı
deneysel kütle formülünün parametreleri kullanılarak, elipsoid-benzeri bozulmanın enerji
değişimi bulunabilir. ε22b/d=51) olduğunda bozunma bölünme
potansiyel engelince engellenmeden devam eder. Bu durum kimyasal elementlerde Z=144
gibi bir mutlak üst sınırın bulunduğunu gösterir.
Düşük Z değerine sahip elementler için kendiliğinden bölünme bir potansiyel engeli içinden
tünellemeyi içerir. Z2/A ifadesi bir çekirdeğin kendiliğinden bölünmeye uğrama olasılığının
bir ölçüsüdür. Kendiliğinden bölünme için ortalama ömrün logaritması ve Z2/A arasında
deneysel yolla bulunan yaklaşık olarak çizgisel olan bir ilişki vardır.
BÖLÜM-7
ÇEKİRDEKLERİN UYARILMIŞ DURUMLARI
1) UYARILMIŞ DURUMLARIN DENEYLE BELİRLENMESİ
Çekirdeklerin uyarılmış durumlarını göstermenin , her durumun enerjisini ve kuantum
sayılarını bulmanın bir çok yolu vardır. Bunlardan birisi başlangıçta durgun olan bir
çekirdekten bir protonun saçılmasıdır. Gelen protonun momentumu Pi, saçılan protonun Pf,
saçılma açısı θ ise, ilk ve son kinetik enerjiler arasındaki fark
E=
Pi
2
2m p

Pf 2
2m p

Pi
2P f
2 −2Pi P f cosθ 
2m A
¿ olur. Burada m*A geri tepen hedef çekirdeğin
kütlesidir. Enerjinin korunumundan dolayı E çekirdeğe verilen uyarma enerjisidir.
Döteron soyma yönteminde, tek-enerjili bir Döteron demeti hedef bir çekirdeğe
yönlendirilir. Döteronlar esnek ve esnek olmayan şekilde saçılarak olası olarak uyarılmış olan,
başlangıçtaki hedef çekirdeği tetiklediğinden, bir çekirdek tepkimesi meydana gelebilir ve
Döteron hedef çekirdeğe bir nükleon kaybedebilir. Bu durumda 1
2H+Z
AX→ Z
A+1X*+p
şeklinde sadece bir proton çıkar.
2) UYARILMIŞ DURUMLARIN BAZI GENEL ÖZELLİKLERİ
Genelde, bir çekirdek ne kadar ağırsa o kadar çok uyarılmış duruma sahiptir.
Döteronun uyarılmış durumu yoktur, sadece birkaç hafif çekirdeğin iyi tanımlanmış uyarılmış
durumu vardır. Uyarılmış durumun sayısı, A arttıkça hızlı bir şekilde artar. Hafif çekirdek
olan 5
11B ve 6
11C ayna çekirdeklerdir. Ayna çekirdeklerde birinin proton sayısı diğerinin
nötron sayısına eşittir. Bu çekirdeklerin enerji düzeyleri de neredeyse eşittir (9 MeV).
Uyarılmış durumların nicel olarak anlaşılması kabuk modeliyle gerçekleşir. Örneğin 5
11B
çekirdeğinde, altı nötron 1S1/2 ve 1P3/2 kabuklarını doldurur. 1S1/2 kabuğunu dolduran iki
proton vardır ve 1P3/2 kabuğundaki iki proton açısal momentumları sıfır olacak şekilde
çiftlenirken, kalan tek proton taban durumunun spinini 3/2 ve paritesini (-1) olarak verir 3/2-.
Spin ve paritesi ½- olan iki ayrılmış durum, kabuk modelinde tek protonun 1P3/2 kabuğundan
alınıp daha yüksek enerjili 1P1/2 kabuğuna yerleştirildiği bir durum olarak göz önüne alınır.
Böyle bir durum, tek nükleon uyarılması olarak bilinir.
Yüksek enerjili durumların bir çoğu birkaç nükleon uyarılmasına karşılık gelir. Çok sayıda
uyarılmış durumların kabuk modeli içine kolaylıkla yerleştirilebileceği bir gerçektir. Sadece
1P1/2 ve 1P3/2 kabuklarına, 4 nötron ve 3 proton, 6 tek-parçalı nötron ve proton üzerinden
6
4x6
3 =15 x 20=300 bağımsız durum oluşturur.
3) UYARILMIŞ DURUMLARIN BOZUNUMU-γ BOZUNUMU VE İÇ DÖNÜŞÜM
Daha hafif çekirdeklere parçalanmak için gerekli eşik değeri altındaki enerjilere sahip
uyarılmış durumlar sadece elektromanyetik olarak bozunurlar. En baskın kip γ bozunumudur
ve bu bozunumda çekirdek daha düşük enerjili durumlardan birine tek bir foton yayarak
geçer. Bir çekirdek iç dönüşüm yoluyla da bozunabilir. Bu süreçte, çekirdeğin açığa çıkardığı
elektromanyetik enerji, dışarı atılan bir atomik elektron tarafından tutulur. Foton veya
elektron olarak yayılan parçacığın enerjisi; küçük geri tepmeler ve elektronun atomik
bağlanma enerjisi olarak çekirdek tarafından kaybedilen enerjidir.
Çekirdek spinindeki değişim büyük olduğunda geçişler yavaş olur. Yayılan fotonun toplam
açısal momentum kuantum sayısı j=1, 2, 3,….dır. Bir γ bozunumunda, bir çekirdek spini ji
den jfye değişiyorsa açısal momentumun korunması için ji j f≥ j≥∣ ji− j f∣ olmalıdır.
Buna göre, ji=0 ve jf=0 ´a γ ışını geçişi yasaktır, fakat iç dönüşüm yoluyla geçişler olabilir.
Elektromanyetik geçişlerde açısal momentumun yanı sıra parite de korunur. İlk ve son
durumlar aynı pariteye sahipse foton paritesi pozitif, zıt paritelere sahipse negatiftir.
Foton enerjisi ölçümleriyle uyarılmış durumların enerjisi hakkında bilgi edinilebilmektedir.
Bozunum hızlarının ve fotonların kutuplanmasıyla yoğunluklarının açısal dağılımlarının
ölçülmesi, geçişin “çok kutup” tipi konusunda bilgi verir. Bunlar 2j kutup geçişleri olarak
dikkate alınır (j=tamsayı). J=1 çift kutup, j=2 dört kutup,….gibi. çekirdeklerin uzun ömürlü
uyarılmış durumlarına izomerik durumlar denir.
4) KISMİ BOZUMUN HIZLARI VE KISMİ GEÇİŞLER
Genel olarak bir çekirdek birkaç yolla bozunabilir. Çekirdek, γ yayımı ile
bozunabildiği gibi, daha hafif çekirdeklere de bölünebilir. Bozunumun her bir kipi veya
bozunum kanalıyla birlikte bir kısmi bozunum hızı söz konusudur. Toplam bozunum hızı
kanallardaki

=Σi
1
τi
bozunum hızlarının toplamı şeklindedir. Burada τ, uyarılmış
durumların ortalama ömrüdür. İ.kanalın kısmi genişliği Γ i=ℏ/ τi , toplam genişlik ise
Γ=Σi
Γ i şeklindedir. Genişlik Γ , enerji boyutundadır. Uyarılmış bir durum belirli bir
enerjiye sahip değildir, fakat Γ genişlikli enerjilerin dağılımı yaklaşık bir E ortalama
enerjisine sahiptir. Dolayısıyla, Γτ=ℏ , bizi Heisenberg bağıntısına götürür.
ÇEKİRDEK FİZİĞİ-1 PROBLEMLER
1) a) Enerjisi 1 MeV olan bir fotonun dalga boyu kaç fmdir?
b)Toplam yükü e, yarıçapı R olan düzgün yüklenmiş bir kürenin elektrostatik öz enerjisi,
U=(3/5).(e2/4πε0R) ´dir. R=1 fm ise U kaç MeVdir?
ÇÖZÜM-a) λ=(2πc/w)=2π(ћc)/(ћw)=2π(197 MeV.fm/1 MeV)=1240 fm.
b) U=(3/5).(e2/4πε0R)=(3/5).(1,44 MeV.fm/1 fm)=0,86 MeV
2) Kinetik enerjisi 1 MeV olan ve serbest uzayda bulunun bir müon bozunmadan önce
yaklaşık kaç metre ortalama yol alır?
ÇÖZÜM-1 MeV lik enerji müonun durgun enerjisinden çok küçük olduğundan göreli
olmayan mekaniği kullanabiliriz. O zaman v=c 2 E
mμ c2 =4,1x107 m/s olur. τμ süresince müon
x=v.τμ=90 m yol alır.
3) Yükü +e ya da –e olan bir hadronun Coulomb öz enerjisi yaklaşık 1 MeVdir. Bazı
hadronların kuark yapıları ve MeV cinsinden durgun enerjileri şöyledir-n(udd)=940,
p(uud)=938, Σ-(dds)=1197, Σ0(uds)=1192, Σ+(uus)=1189, K0(ds*)=498, K+(us*)=494. u ve d
kuarkları, durgun enerjiye farklı katkıda bulunurlar. Bu farkı belirleyiniz.
ÇÖZÜM-Yüklü parçacıkların durgun enerjilerinden 1 MeV çıkarılarak-(udd)=940,
(uud)=937, ek d kuarkı için 3 MeV, (dds)=1196, (uds)=1192, (uus)=1188; ek d kuarkı için 4
Mev, (ds*)=498, (us*)=493; ek d kuarkı için 5 MeV bulunur. U kuarkı ile d kuarkı yer
değiştirirse durgun enerji artar, bu örnekte ortalama artış miktarı 4 MeVdir.
4) 6
12C karbon izotopu, atmosferde kozmik ışınların çekirdek tepkimelerinde üretilir. Bu
izotop β kararsızdır ve ortalama ömrü 8270 yıldır-6
12C  7
14 Ne−  ve0,156 MeV .
Atmosferden yeni çıkmış karbonun 1 gramının dakikada ortalama olarak 15,3 tane bu tür
radyoaktif bozunum verdiği bulunmuştur. Karbonda 14C izotopunun oranı nedir?
ÇÖZÜM-Örneğin N tane 14C çekirdeği içerdiğini düşünelim. Saniyedeki ortalama bozunum
sayısı N/τ=15,3/60 s-1 dir ve dolayısıyla N=6,7x1010 dur. Yüksüz karbonun atom kütlesi 12,01
akb=2x10-23 gdır. 1 g karbon 5x1022 atom içerdiğinden örnekteki 14Cnın oranı 1,3x10-12 dir.
5) Atom numarası Z olan, yarıçapı R olan bir çekirdeğin içerisindeki Coulomb potansiyeli
Uc  r =
 Z−1 e2
4 πε0 R 32
− r 2
2R2 dir. Bu çekirdekte bulunan bir protonun ortalama Coulomb
enerjisi nedir?
ÇÖZÜM-Uc=
Z−1 e2
4 πε0 R 4πR3
3 −1
∫0
R
4πr 232
− r 2
2R2dr=65
Z−1 e2
4 πε0 R
, buradan da örneğin
82
208Pb için yaklaşık 21,5 MeV bulunur.
6) 238Pu, α yayınımı yoluyla, 94
238Pu → 92
234U + α + 5,49 MeV bozunur. 238puun ortalama
ömrü 128 yıldır. 234Unun ortalama ömrü 2,5x105 yıl olup öncekine göre daha uzundur. Uzak
gezegenleri araştırmak amacıyla 238Pu bir güç kaynağı olarak kullanılır. 50yıl süreyle 1 kWlık
asgari bir ısı sağlamak için gereken 238Pu kütlesini bulun.
ÇÖZÜM-Madde içindeki alfa bozunumunda kinetik enerji büyük oranda ısıya dönüştürülür
ve 238Pua ait N atom ortalama olarak N(5,49MeV)/τ gibi bir güç üretir. 1 kW=6,24x1015
MeV.s-1 için N=4,6x1024e veya 1,8 kg 238Puya ihtiyaç vardır. 234U yan ürününün bozunum
hızı düşük olduğu için bu bozunumdan çıkan ısı önemsenmeyebilir. 50yıl sonra geride kalan
238Puun kütlesinin 1,8 kg olması için başlangıçta 2,7 kg plütonyum olması gerekir.
7) 5
11B ve 6
11C ayna çekirdeklerinin bağlanma enerjilerinin sırasıyla 76,205 MeV ve 73,443
MeV dir. Bu farkın tümüyle Coulomb etkilerinden meydana geldiğini proton yükünün her iki
çekirdekte de Rc yarıçaplı bir küre içinde düzgün dağıldığını varsayarak Rcyi bulun. Bu
değeri R=1,1.A1/3 fm ile karşılaştırarak farkı yorumlayın.
ÇÖZÜM-A=11 alınarak Coulomb enerjileri arasındaki fark ΔEc=35
e2
4 πε0 R  Z1
2−Z2 2  =4
MeV olarak bulunur. Bu değer gözenen enerji farkından (76,205-73,443=2,762 MeV)
yaklaşık % 50 daha fazladır ve uyuşma sağlanması için Rc01,45 R alınmalıdır. Düzgün yük
dağılım yaklaşıklığı kesin hesaplar için yetersizdir. Özellikle hafif çekirdekler için bu
böyledir. Gerçekte bazı yükler epeyce büyük uzaklıklara kadar yer değiştirebilirler, böylece
enerjiyi azaltırlar.
Mehmet TAŞKAN
KAYNAKLAR:
1) W.N.COTTINGHAM., D.A. GREENWOOD., Çevirenler-AÇIKGÖZ, İrfan., YILDIRIM,
Serbülent., “Çekirdek Fiziğine Giriş”, Literatür yay, İstanbul, 2001.
2) P.ARYA, Atam., Çeviren-ŞAHİN, Yusuf., “Çekirdek Fiziğinin Esasları”, Aktif yay,
Erzurum, 1999.
3) BAISER, Arthur., Çevirenler-ÇETİN, Mustafa., YILDIRIM, Halil., GÜLSÜN, Zülküf.,
“Çağdaş Fiziğin Kavramları”, 2.Baskı, Ü.Kitapevi, Diyarbakır, 1989.




Yorumlar

Adınız :

E-Mail Adresiniz :

Yorumunuz :

Yorum yapılmamış.
Benzer Belgeler